Вася Лайдачкін у краіне шкодных звычак
Уступ У трыдзевятым царстве, у трыдзесятым гаспадарстве, а дакладней, на суседняй з Васіным домам вуліцы, сустрэліся неяк раніцай Здаровы лад жыцця (скарочана, ЗЛЖ) і Шкодныя звычкі. І, як заўсёды, спрэчка ў іх выйшла гарачая. Ды й такая гарачая, што ледзь да кулакоў справа не дайшла. - Як смееце вы, шкоднікі, па вуліцах разгульваць? – грозна пытаецца ў Шкодных звычак Здаровы лад жыцця. – Як смееце вы з дзецьмі сябраваць?! А тыя ў адказ толькі смяюцца. - Ды дзеці самі з намі сябраваць рады! І куды ахвотней, чым з табой! - Не згодзен! – гарачыцца Здаровы лад жыцця. – Дзеці са мной сябраваць жадаюць! Са мной, а не з вамі! - Ну... можа, і сустракаюцца зрэдку такія дзівакі, - адказваюць Здароваму ладу Шкодныя звычкі. – Але іх адзінкі. Вось скажы нам, толькі шчыра, што дзецям больш да спадобы: зубы два разы ўдзень чысціць альбо семкі цэлы дзень лузгаць? Сумеўся тут Здаровы лад жыцця, задумаўся. І ведае ён, што на гэта адказаць трэба... і хлусіць яму вельмі ўжо неахвота... А Шкодныя звычкі далей крычаць, адна адну перабіваюць: - Што дзеці больш любяць: мыць раніцай шыю і вушы альбо не мыць раніцай шыю і вушы? - Класціся спаць у дзевяць гадзін вечара альбо па позняй ночы “відыкі” глядзець? - Уставаць зранку і зарадку рабіць альбо як мага пазней у ложку паваляцца? Маўчыць Здаровы лад, не ведае, што і адказаць. А Шкодныя звычкі радуюцца - Ага, - крычаць. – Няма чаго сказаць! Наша перамога, значыцца! - І ніякая не ваша! – аж ускінуўся Здаровы лад жыцця. – не адмаўляю, што ёсць яшчэ дзеці, якія не вельмі любяць чысціць зубы і мыць вушы... - Нашы людзі! – падцвярджаюць Шкодныя звычкі. – І імя ім – легіён! - Ну, легіён не легіён, - уздыхае Здаровы лад, - але ж сустракаюцца, на жаль, і такія... Тут непадалёку, дарэчы, адзін з іх жыве… хлопчык Вася Лайдачкін. Я ўжо даўно жадаю з ім сустрэцца, дзеля таго так рана сюды і прыйшоў... - Дык і мы ж таксама да Васі сабраліся! – усклікнулі хорам Шкодныя звычкі. – Падзякваць яго хочам за добрыя да нас адносіны, да сябе ў госці запрасіць. А вось і ён, дарэчы! - Ён! – падцвярджае Здаровы лад жыцця. – І, як заўжды, у школу не спяшаецца, лайдак! Ускінуліся тут Шкодныя звычкі і да Васі хутчэй, каб у госці яго да сябе запрасіць. І Здаровы лад таксама да Васі паспяшаўся, каб не дапусціць гэтага. А што далей было, гэта вы ўжо ад самога Васі пачуеце. Перакажу ўсё так, як ён мне апавядаў. Глава 1 У якой Вася Лайдачкін пачынае свой аповяд аб тым, што з ім такога адбылося. Скажу шчыра, раніца гэтая з самага пачатку нейкай няўдалай выйшла. Ды й сны ноччу нейкія сніліся незразумелыя. Не памятаю, ці то ў сне я за кімсьці ганяўся, ці то, наадварот, уцякаў з усіх ног ад кагосьці незразумелага. Але так змарыўся, усю ноч туды-сюды гойсаючы, што раніцай вельмі ўжо ўставаць не хацеў. Тым больш, што дзень гэты не выхадны быў, а самы звычайны, будзёны. А значыцца, у школу трэба збірацца, хай на яе ліхаманка! Але хіба ж маці дакажаш, што я, пасля начной сваёй у сне прабежкі, маю законнае права яшчэ паспаць крыху і ў школу не ісці. Уставай – кажа - і ўсё тут! А наконт сноў, дык няма чаго да другой гадзіны ночы “страшылкі” свае па “відыку” глядзець! А калі - далей кажа – ты зараз жа не ўстанеш, дык я “відык” твой праз акно выкіну! З усімі тваімі касетамі-дыскетамі! Прыйшлося хуценька з ложка ўскокваць, бо маці маю лепш не злаваць. Ускочыў я і да стала хуценька, а маці не пускае на кухню. - А ну, марш, - крычыць, - мыцца! І каб не толькі рукі, але і вушы, і шыю памыў! Як жа, разагнаўся! І вушы, і шыю нават! Прамакнуў я вочы пальцамі, пальцы аб ручнік выцер (ён адразу ж нейкім брудным зрабіўся), а сам да стала. Кашу есці не стаў, запіхнуў у рот адразу дзве цукеркі, чаем іх запіў. Смаката! А маці з пярэдняй голас падае: - Ты навучышся калі-небудзь чаравікі свае сам чысціць?! Ці гэта мне ўвесь час рабіць прыдзецца? А я маўчу ціхенечка, бо ў роце зноў цукеркі. А потым мяне нібыта хто ў галаву цюкнуў. А што, калі маці і куртку маю пачысціць захоча! А там жа дзве цыгарэціны ў кішэні схаваныя! Я, наогул, не асабліва куру, але калі-нікалі, за кампанію, і зацягнуся. Не скажу, каб гэта вельмі ўжо прыемна было (цукеркі, на мой погляд, куды як прыемней спажываць), але ж трэба і мне больш дарослым станавіцца, урэшце-рэшт! А дарослыя, яны ўсе цыгарэтамі смаляць, які фільм не паглядзі, што наш, што замежны... Але ж маці гэтага не зразумее. І за цыгарэты, у выпадку іх пазапланавага ў кішэні маёй выяўленне, будзе мне добрая дыхта! Па мінуламу вопыту ведаю! Таму ўхапіўся я хутчэй з-за стала, засунуў у рот яшчэ пару цукерак, у кішэню столькі ж запіхнуў, і пачаў апранацца. А маці ўсё ніяк не адстае. - Ты чаму, - крычыць, - зубы не пачысціў? Іх жа пасля яды заўсёды чысціць трэба! Зноў, трэба! Тое - трэба, другое - трэба! Ды што гэта за жыццё такое! - Вечарам, - кажу, - пачышчу! А зараз часу няма, спазняюся ўжо! І за дзверы хутчэй, пакуль яна яшчэ што-небудзь не ўспомніла. Выбег я на вуліцу, на гадзіннік паглядзеў, а на ім яшчэ восем гадзін. А заняткі ў дзевяць, а ісці мне да школы маёй хвілін, ад сілы, пятнаццаць. Так што спяшацца туды няма чаго, можна і паціхенечку дайсці... І раптам бачу я: з левага боку вуліцы падбягаюць да мяне нейкія дзіўныя істоты. Маленькія, мітусьлівыя, брудныя да немагчымасці. На што ўжо я чысцюль не люблю, але ад такіх мурзацікаў мяне ледзь не заванітавала. А істоты мяне з усіх бакоў акружылі, крычаць радасна: - А вось і ён, наш дарагі Вася Лайдачкін! – крычыць першая істота і бруднай сваёй лапкай мне прывітальна махае. - Ура, Васю, ура! – адначасова з ёй лемантуе другая, і нейкую зашмальцаваную паперку мне падсоўвае. – А можна аўтограф? А трэцяя істота з такім захапленнем нештачкі верашчыць, толькі, на жаль, не разабраць анічога. Зразумець можна толькі, што “нештачкі” гэта пра магутнага і непераможнага Васю Лайдачкіна... пра мяне, значыцца... - Ды хто вы такія? – пытаюся я са здзіўленнем. – І што вам ад мяне трэба? А сам па баках спадцішка азіраюся. Можа – думаю – тут фільм які здымаюць? Вось здорава б было, калі так! Не паспеў я гэтак падумаць, як мяне хтосьці з правага боку за плячо кратае. Азірнуўся я хуценька і... Таксама дзіўная істота, але ў іншым ужо сэнсе. Нават не ведаю, з чым бы яе параўнаць... але адно я зразумеў дакладна: ніякае гэта не кіно! Бо нельга так чалавека загрыміраваць, а значыцца, перада мной і не чалавек зусім... “Іншапланецяне! – мільганула ў галаве маёй раптоўная здагадка. – І я, выходзіць, самым першым з усяго чалавецтва з імі ў кантакт увайшоў! Гэта нават лепш, чым простае кіно!” А істота неяк зморшчылася ўся, галавой адмоўна паківала і кажа мне прыемным такім барытонам: - Не, Вася, ты памыляешся. Ніякія мы не іншапланецяне. - А хто ж вы тады? – пытаюся. - Я – Здаровы лад жыцця! – тлумачыць мне істота, - ЗЛЖ, скарочана. Няўжо ніколі не чуў пра мяне? - Ды чуў! – кажу я. – У нас нават прадмет такі ў школе ўвялі, ЗЛЖ. - Гэта ж добра! – радуецца Здаровы лад жыцця. – Ну і як, падабаецца табе мой прадмет? А я на ім і быў усяго разы са тры, не болей. Адзнак там не ставяць, значыцца, адзінак і двоек можна не баяцца... навошта ж тады каштоўны свой час на лухту нейкую пераводзіць! Спахмурнеў тут Здаровы лад жыцця, галаву да долу звесіў. А маленькія істоты аж у ладкі ад радасці плёскаюць.Так яго, Вася, так! – крычаць. – Прэч яго ад сябе гані!А вы хто такія? – пытаюся я ў іх. – Таксама не іншапланецяне?Ды не! – верашчаць істоты. – Мы ж твае даўнія сябры, Шкодныя звычкі! “Вось табе і раз! - думаю. – Ішоў сабе па вуліцы, нікога не чапаў і зноў у нейкую неверагодную гісторыю трапіў! А, можа, гэта ўсё мне толькі сніцца?” Але нешта падказвае мне, што тое, што са мной адбываецца зараз, на сон не вельмі падобнае, а значыцца, ніякі гэта не сон. А калі гэта не сон, дык што ж гэта тады на самой справе? А Шкодныя звычкі далей верашчаць: - Запрашаем цябе, Вася, у нашу краіну Шкодных звычак! Табе там спадабаецца, вось убачыш! - А ў школу там хадзіць не трэба? – цікаўлюся я. - Якая школа! – аж абурыліся Шкодныя звычкі. – За каго ты нас, Вася, прымаеш! - Не слухай іх, Вася, - кажа тут Здаровы лад жыцця. – Нельга іх слухаць! - Гэта чаму? – пытаюся я. - А таму, што нічога добрага ад іх нельга чакаць! Яны – шкоднікі! - А ты? – пытаюся я недаверліва. – Ты – карысны? - Я вельмі карысны! – кажа Здаровы лад. – І я – лепшы твой сябар! - Гэта мы твае лепшыя сябры! – верашчаць Шкодныя звычкі. – А ён – вораг! - Ды вы самі – ворагі! – крычыць Здаровы лад. – Вы, а не я! Пачалі яны тут паміж сабой спрачацца, ды й такі гармідар узнялі, хоць вушы затыкай. - Усё, хопіць! – сказаў я, і яны ўсе ўраз замоўклі. – Вы пакуль памаўчыце, - кажу я далей, - а я сам выберу з кім мне лепш сябраваць! Вось ты, Здаровы лад... як ты, скажы, адносішся да таго, што я кожны вечар дапазна “відыкі” гляджу? - Кепска адношуся! – кажа Здаровы лад жыцця. – Нельга гэтага рабіць! - Затое мы добра да гэтага адносімся! – заверашчалі, перабіваючы адна адну, Шкодныя звычкі. – Мы самі любім позна “відыкі” глядзець! - Адзін – нуль, на вашу карысць! – адзначаю я і зноў да Здаровага ладу звяртаюся: - А ці згодзен ты, што зубы можна і раз у тыдзень чысціць? - Не згодзен! – кажа Здаровы лад жыцця. – Іх, наогул, трэба два разы ў дзень чысціць, раніцай і вечарам! - А ваша меркаванне? – адразу ж звяртаюся я да Шкодных звычак. – Як часта трэба зубы чысціць? - Ды не трэба іх зусім чысціць! – адказваюць мне Шкодныя звычкі. – Лепей семкі лузгаць ці цукеркі смактаць! - І я так лічу! – кажу я. – Так што ўжо лік “два – нуль” на вашу карысць стаў! Тут адна са Шкодных звычак выцягвае з кішэні пачак цыгарэт і мне прапаноўвае: - А давай, Вася, лепш закурым! Гэта ж так сучасна! Не прывык я яшчэ на вуліцы адкрыта курыць. Так, за вуглом дзе-небудзь, цішком. Азірнуўся я вакол, анікога на вуліцы няма. А тут яшчэ Шкодныя звычкі цыгарэты прыкурылі, зацягваюцца, на мяне змоўніцкі пазіраюць. Давай, маўляў, чаго баішся! “Эх, - думаю, - была ні была!” Узяў я цыгарэту, Адна са Шкодных звычак адразу ж запальнічку мне паднесла. Але толькі я хацеў прыкурыць, як гэты дуркаваты Здаровы лад жыцця ў мяне з рукі цыгарэціну вырваў і аб зямлю яе растаптаў. - Ты што, Вася, робіш! – крычыць. – Як табе не сорамна! Пакрыўдзіўся я. - А як табе не сорамна ў чужыя размовы ўмешвацца! – крычу я ў адказ. – Бачыш жа, што не з табой размаўляю! Добра я яго адбрыў, аж не ведае, што і сказаць. Стаіць, вачыма сваімі пукатымі лыпае. А Шкодныя звычкі смяюцца, ажно заліваюцца. - Ага, атрымаў! – крычаць. – Прэч ідзі, недарэка! А цябе, Вася... – гэта яны ўжо да мяне звяртаюцца, - мы паўторна запрашаем наведаць нашу Краіну Шкодных Звычак! Табе там спадабаецца, вось убачыш! А я і не чуў ніколі пра такую краіну. Праўда, я пра многія краіны не чуў, не люблю геаграфіі. Блытаная нейкая навука... сёння пра адну краіну размова, заўтра пра другую... З глузду з’ехаць можна! А Здаровы лад гэты ўсё ніяк ад мяне не адстае. Стаіць побач, звягае: - Не слухай іх, Вася! Прэч гані! Дастаў, адным словам! - Сам прэч пайшоў! – крычу я. – А іх не чапай! Яны мае сябры! Уздыхнуў Здаровы лад і сапраўды прэч падаўся. Ну і няхай уматвае! А Шкодныя звычкі вакол мяне мітусяцца, за рукаў тузаюць. - Давай хутчэй у нашу краіну! – запрашаюць. – Там столькі ўсяго цікавага! - А ўрокі там на дом задаюць? – пытаюся. Аж пакрыўдзіліся Шкодныя звычкі ад такога майго пытання. - Ды якія ўрокі, Вася, якія ўрокі! У нас, наогул, школьных заняткаў няма! Суцэльныя канікулы! Вось здорава! - А цукеркі там ёсць? – пытаюся. Засмяяліся Шкодныя звычкі. - Цукерак у нас, - кажуць, - шмат! І самых розных. Яны ў нас на дрэвах растуць, і на кустах... Ірві, колькі пажадаеш. “Вось гэта краіна! – думаю. – Толькі, як жа мне туды патрапліць?” А Шкодныя звычкі крычаць усе разам: - Аб гэтым, Вася, няма чаго хвалявацца! Ты толькі чароўныя словы вымаві – адразу ж там апынешся! - А што гэта за чароўныя словы? – пытаюся. - А словы вось такія: “Бруцылёз энд скаліёз, язва, карыес, цыроз”! Запомніў? - А што тут запамінаць! – кажу. І так мне ў гэтую краіну цудоўную захацелася! . Так захацелася, што я хуценька чароўныя гэтыя словы паўтарыў і... адразу ж апынуўся ў Краіне Шкодных Звычак.